Backend developer là gì và một đêm trực máy chủ tôi còn nhớ

Phan Anh Tú · người từng trực đêm

Hai giờ mười bảy phút sáng, điện thoại của cậu kỹ sư trực rung lên ba lần liền. Kênh cảnh báo báo thời gian phản hồi của API đặt hàng vọt từ hai trăm mili giây lên tám giây. Cậu mở laptop ngay trên giường, vào Grafana, thấy biểu đồ kết nối tới cơ sở dữ liệu dựng đứng như vách núi. Phía người dùng, ai đang đặt đồ ăn khuya chỉ thấy vòng xoay chờ mãi không dừng.

Tôi kể cảnh đó trước vì nó trả lời câu hỏi backend developer là gì rõ hơn mọi định nghĩa. Họ là những người chịu trách nhiệm cho phần bạn không nhìn thấy: máy chủ nhận yêu cầu, kiểm tra quyền, tính toán, ghi dữ liệu, trả kết quả về. Khi phần đó chạy ổn, không ai nhắc đến họ. Khi nó trục trặc, điện thoại reo lúc hai giờ sáng.

Thứ họ xây là đường ống, không phải mặt tiền

Nếu ví một ứng dụng như một nhà hàng thì frontend là phòng ăn, còn backend là bếp, kho, sổ sách và đường ống nước. Khách gọi món qua giao diện, yêu cầu đi xuống backend dưới dạng một lời gọi API. Backend kiểm tra món còn không, khách có đủ tiền trong ví không, tính phí giao hàng, ghi đơn vào cơ sở dữ liệu, rồi báo cho bếp và tài xế.

Một ngày làm việc của lập trình viên backend (backend engineer) thường xoay quanh vài loại việc. Thiết kế và viết API, thường theo kiểu REST, đôi khi là GraphQL hoặc gRPC khi các dịch vụ nội bộ gọi nhau. Thiết kế bảng dữ liệu, đặt chỉ mục (index) sao cho truy vấn không chậm khi bảng lên vài chục triệu dòng. Viết các tác vụ chạy nền như gửi email xác nhận, xuất báo cáo cuối ngày, đồng bộ dữ liệu với hệ thống của đối tác.

Phần còn lại, và phần này nhiều hơn người ta tưởng, là đọc log, đọc biểu đồ và đọc code cũ. Hệ thống backend sống lâu. Có những dịch vụ tôi từng sửa được viết từ thời người viết nó còn là sinh viên thực tập, giờ người đó đã làm giám đốc kỹ thuật ở công ty khác.

Ngôn ngữ nào cũng được, miễn hiểu thứ bên dưới

Câu hỏi tôi nghe nhiều nhất từ người mới là nên học ngôn ngữ nào. Thành thật thì ở Việt Nam, các văn phòng tôi biết dùng khá phân tán, tùy loại công ty và loại dự án.

Ngôn ngữ / nền tảng Hay gặp ở đâu
Java với Spring Boot Ngân hàng, bảo hiểm, công ty gia công cho khách Nhật và châu Âu
C# với .NET Phần mềm doanh nghiệp, hệ thống nội bộ
Node.js (JavaScript/TypeScript) Startup, sản phẩm cần ra nhanh, đội fullstack
Go Dịch vụ cần chịu tải lớn, fintech, thương mại điện tử
Python với Django hoặc FastAPI Dự án dữ liệu, AI, công cụ nội bộ
PHP với Laravel Website thương mại, agency, hệ thống quản trị nội dung

Ngôn ngữ chỉ là lớp ngoài. Thứ phân biệt người làm backend lâu năm với người mới là họ hiểu những gì nằm dưới. Cơ sở dữ liệu quan hệ như PostgreSQL hay MySQL, giao dịch (transaction) và khóa dòng hoạt động thế nào. Bộ nhớ đệm như Redis giúp gì và gây rắc rối gì khi dữ liệu cũ không được xóa đúng lúc. Hàng đợi tin nhắn như RabbitMQ hay Kafka dùng khi nào. Docker để đóng gói, và với hệ thống lớn hơn thì Kubernetes để chạy hàng chục bản sao cùng lúc.

Tôi từng phỏng vấn một bạn viết Java rất nhanh nhưng không giải thích được vì sao truy vấn của mình chậm khi bảng lớn lên. Bạn ấy không sai khi chọn Java. Bạn ấy chỉ chưa từng nhìn vào kế hoạch thực thi (execution plan) của câu SQL mình viết.

Ai muốn thấy backend nằm ở đâu so với frontend, mobile, kiểm thử và phân tích nghiệp vụ thì có thể đọc thêm bài tôi viết về các vị trí trong nghề lập trình, ở đó tôi kể về từng chỗ ngồi trong một văn phòng phần mềm.

Đêm hôm đó kết thúc thế nào

Quay lại cậu kỹ sư trực đêm. Sau hai mươi phút dò log, cậu tìm ra nguyên nhân: một tác vụ xuất báo cáo được ai đó đổi lịch chạy từ bốn giờ sáng sang hai giờ, và nó khóa đúng bảng mà API đặt hàng cần ghi vào. Cậu tạm dừng tác vụ, kết nối thông trở lại, biểu đồ hạ xuống. Sáng hôm sau cả nhóm ngồi viết báo cáo sự cố (postmortem), không đổ lỗi cho ai, chỉ ghi lại chuyện gì xảy ra, vì sao không phát hiện sớm, và sẽ thêm cảnh báo gì.

Lúc đó em chỉ nghĩ, may mà mình đã đọc log từ trên xuống chứ không đoán bừa rồi khởi động lại máy chủ.

Cậu ấy kể vậy trong buổi họp sáng, giọng vẫn còn ngái ngủ. Tôi nghĩ đó là bài học quý hơn mọi khóa học. Backend không chỉ là viết code đúng. Nó là viết code mà khi sai thì để lại đủ dấu vết cho người khác lần ra, là thêm log ở đúng chỗ, là đặt cảnh báo trước khi người dùng phải gọi tổng đài.

Thói quen của người làm lâu thường rất cụ thể. Họ viết test cho phần tính tiền trước khi viết code. Họ hỏi “nếu dịch vụ bên kia không trả lời thì sao” trong mọi buổi thiết kế. Họ không tin dữ liệu từ phía người dùng gửi lên, kể cả khi frontend đã kiểm tra rồi. Và họ ghét nhất là những thay đổi được đẩy lên lúc năm giờ chiều thứ Sáu.

Bảo mật cũng nằm trên vai backend nhiều hơn người ta nghĩ. Mật khẩu phải được băm, không lưu dạng thô. Truy vấn phải tham số hóa để tránh SQL injection. Token đăng nhập phải có hạn dùng. Danh sách OWASP Top 10 là thứ tôi hay khuyên người mới đọc ít nhất một lần, vì phần lớn lỗi bảo mật tôi gặp trong đời đi làm đều nằm trong đó.

Đường đi của người làm phía sau

Lộ trình thường bắt đầu bằng việc sửa lỗi nhỏ và viết API đơn giản dưới sự kèm cặp của người đi trước. Vài năm sau, bạn được giao thiết kế cả một dịch vụ, tự quyết định bảng dữ liệu và cách các thành phần nói chuyện với nhau. Lên senior, bạn bắt đầu nghĩ về cả hệ thống: chỗ nào là điểm nghẽn, chỗ nào hỏng thì kéo sập mọi thứ, chi phí máy chủ hàng tháng là bao nhiêu và có đáng không.

Từ đó, có người đi tiếp lên kiến trúc sư phần mềm, có người rẽ sang DevOps hoặc SRE (site reliability engineer) vì thích lo chuyện vận hành, có người sang kỹ sư dữ liệu (data engineer) vì đã quen với cơ sở dữ liệu và các luồng xử lý. Một số làm quản lý. Tôi thấy backend là chỗ xuất phát khá rộng cửa cho nhiều hướng đi sau này.

Thu nhập thì như mọi nhánh khác, khác nhau rất nhiều theo công ty, mảng nghiệp vụ, ngôn ngữ và khả năng tiếng Anh. Tôi không đưa con số ở đây vì nó dễ gây hiểu lầm hơn là giúp ích.

Mấy câu tôi hay bị hỏi

Hỏi: Không giỏi Toán có làm backend được không?

Đáp: Được, với phần lớn công việc thường ngày. Bạn cần tư duy logic, hiểu độ phức tạp thuật toán ở mức cơ bản và biết vì sao một vòng lặp lồng nhau trên dữ liệu lớn lại chậm. Toán sâu chỉ cần khi làm các mảng như mật mã, tối ưu hóa định tuyến hay học máy.

Hỏi: Nên học SQL hay NoSQL trước?

Đáp: Theo tôi là SQL. Phần lớn hệ thống nghiệp vụ vẫn dựa trên cơ sở dữ liệu quan hệ, và hiểu được join, index, transaction rồi thì chuyển sang MongoDB hay các loại khác dễ hơn nhiều so với chiều ngược lại.

Hỏi: Có phải làm backend thì phải trực đêm?

Đáp: Không phải nơi nào cũng vậy. Công ty làm sản phẩm chạy 24/7 như thanh toán, giao đồ ăn, sàn thương mại thường có lịch trực xoay vòng. Công ty gia công theo dự án hoặc làm phần mềm nội bộ thì ít hơn hẳn. Nên hỏi thẳng chuyện này khi phỏng vấn.