Phan Anh Tú · ghi chép nghề
Chị ấy nhập vào ô “Số lượng” con số âm năm. Rồi một trăm nghìn. Rồi chữ “abc”. Rồi dán vào một đoạn văn bản dài ba trang. Ở lần thứ tư, trang giỏ hàng trắng xóa. Chị chụp màn hình, mở Jira, ghi tiêu đề ngắn gọn, kèm các bước tái hiện, môi trường thử, phiên bản trình duyệt, rồi gán cho cậu developer ngồi cách đó hai bàn. Cậu ấy thở dài rất khẽ, đủ để cả dãy nghe thấy.
Khi ai đó hỏi tôi tester QA QC là gì, tôi thường kể lại cảnh trên. Đó là người được trả lương để nghi ngờ phần mềm. Người viết code nghĩ về cách mọi thứ nên chạy, còn tester nghĩ về mọi cách nó có thể hỏng. Hai cái đầu đó cần nhau.
Người ngoài hay gộp QA với QC làm một
Trong tin tuyển dụng ở Việt Nam, chữ “tester”, “QA” và “QC” bị dùng lẫn lộn khá nhiều. Có công ty gọi người chạy test thủ công là QA, có nơi lại gọi là QC. Nhưng nếu hỏi người làm lâu, họ sẽ phân biệt khá rõ.
| QC (Quality Control) | QA (Quality Assurance) | |
|---|---|---|
| Nhìn vào đâu | Sản phẩm đã làm ra | Cách cả đội làm ra sản phẩm |
| Câu hỏi thường trực | Chỗ này có lỗi không? | Vì sao lỗi kiểu này cứ lặp lại? |
| Việc cụ thể | Chạy test case, báo bug, kiểm tra lại sau khi sửa | Đặt quy trình review, tiêu chí nghiệm thu, chiến lược test |
| Lúc nào bận nhất | Trước mỗi lần phát hành | Đầu dự án và sau các sự cố lớn |
Ở công ty nhỏ, một người làm cả hai. Ở công ty lớn, thường có nhóm QC làm kiểm thử hằng ngày và một vài người QA lo phần quy trình. Dù được gọi bằng chữ nào, cái chung là họ đứng giữa sản phẩm và người dùng, chặn lỗi trước khi người dùng phải gặp.
Một tuần ở phòng kiểm thử
Tôi từng có dịp ngồi gần một nhóm kiểm thử phần mềm (software tester) trọn một sprint hai tuần. Ngày đầu, họ ít khi test gì. Họ đọc tài liệu yêu cầu, ngồi họp cùng BA và developer, hỏi những câu khiến cả bàn phải dừng lại suy nghĩ. “Nếu người dùng đổi địa chỉ giao hàng sau khi đã thanh toán thì sao?” Câu đó không có trong tài liệu. Cuối buổi, BA phải thêm một mục mới.
Tôi để ý là tester giỏi thường hiểu sản phẩm rộng hơn cả developer, vì họ phải đi qua mọi luồng chứ không chỉ phần mình được giao. Những gì họ cần biết về hệ thống, về cách code được viết và triển khai, trùng nhiều với kỹ năng cốt lõi của nghề lập trình mà tôi có kể ở một bài riêng.
Mấy ngày tiếp theo là viết test case. Mỗi ca kiểm thử ghi rõ điều kiện ban đầu, các bước làm, kết quả mong đợi. Họ chia ra kiểm thử chức năng, kiểm thử giao diện, kiểm thử với dữ liệu biên như số âm, chuỗi rỗng, ký tự tiếng Việt có dấu, emoji. Nhóm này dùng TestRail để quản lý test case và Jira để theo dõi lỗi, nhưng tôi cũng biết nơi chỉ dùng Google Sheets và vẫn làm tốt.
Khi bản build đầu tiên có trên môi trường thử, phòng bắt đầu ồn hơn. Bug được báo, developer sửa, tester kiểm tra lại, đôi khi mở lại vì sửa chỗ này hỏng chỗ khác. Gần ngày phát hành là đợt kiểm thử hồi quy (regression test), chạy lại những luồng chính để chắc rằng thay đổi mới không phá tính năng cũ. Đây là chỗ test tự động phát huy tác dụng nhất.
Có một chuyện ít ai kể là dữ liệu thử. Muốn test luồng hoàn tiền thì phải có đơn hàng đã thanh toán, muốn test tài khoản bị khóa thì phải có tài khoản bị khóa. Nhóm đó giữ một bảng tính riêng ghi các tài khoản thử, mật khẩu, trạng thái, ai đang dùng. Có lần hai người cùng dùng một tài khoản, người này đổi mật khẩu, người kia báo bug “không đăng nhập được”. Mất nửa buổi sáng mới hiểu ra.
Từ phòng kiểm thử: một bug report tử tế có tiêu đề nói rõ chuyện gì sai, các bước tái hiện đánh số, kết quả mong đợi và kết quả thực tế, kèm ảnh hoặc video ngắn. Chị tester trong nhóm đó bảo, nếu developer phải nhắn hỏi lại “chị làm thế nào để ra lỗi này?” thì bug report đó chưa đạt.
Từ bấm tay sang viết script
Nhiều người vào nghề bằng kiểm thử thủ công (manual testing), và đó là cửa vào hợp lý. Nó dạy bạn cách nghĩ như người dùng, cách nhìn ra chỗ lạ. Nhưng sau vài năm, phần lớn tester tôi biết đều học thêm tự động hóa, vì chạy tay một bộ hồi quy vài trăm ca mỗi lần phát hành thì không ai chịu nổi.
Công cụ thì có vài cái tên hay gặp. Selenium vẫn còn được dùng nhiều ở các dự án lâu năm, Playwright và Cypress được các đội mới chuộng hơn. Postman dùng để kiểm thử API, Appium cho ứng dụng di động, JMeter hoặc k6 khi cần kiểm thử hiệu năng. Viết script tự động thì cần biết lập trình ở mức cơ bản, thường là JavaScript, Python hoặc Java, tùy đội.
Tôi muốn nói rõ một điều vì hay nghe hiểu nhầm. Làm tester không phải là “lập trình viên hạng hai”. Một người kiểm thử giỏi phải hiểu nghiệp vụ, hiểu cấu trúc hệ thống, biết đọc log, biết gọi API, biết viết truy vấn SQL để kiểm tra dữ liệu dưới cơ sở dữ liệu. Nhóm kỹ năng đó trùng khá nhiều với những gì developer cần, chỉ khác góc nhìn.
Developer hỏi “nó có chạy không”. Mình hỏi “nó chạy cho ai, trong điều kiện nào, và khi nào thì không”.
Câu đó tôi ghi lại từ một cậu tester trẻ trong buổi chia sẻ nội bộ. Cậu ấy vào nghề từ ngành kinh tế, học qua một khóa ngắn hạn rồi xin vào làm manual tester. Ba năm sau cậu viết script Playwright cho cả đội và đang học thêm về kiểm thử bảo mật.
Về đường đi, có người lên trưởng nhóm kiểm thử (QA lead), có người đi sâu vào tự động hóa thành SDET, kỹ sư phát triển phần mềm trong kiểm thử. Một số chuyển sang BA hoặc quản lý sản phẩm vì đã quá quen với nghiệp vụ. Thu nhập thì chênh nhau khá rõ giữa manual và automation, và còn tùy vào công ty, dự án, ngoại ngữ, nên tôi không đưa con số.
Những gì người mới hay hỏi tôi
Hỏi: Có cần chứng chỉ ISTQB không?
Đáp: Không bắt buộc, nhưng chứng chỉ nền tảng ISTQB Foundation Level giúp bạn nói cùng một ngôn ngữ với người trong nghề, và một số công ty gia công cho khách nước ngoài có đánh giá cao. Nó không thay được kinh nghiệm thực tế.
Hỏi: Người trái ngành có vào được không?
Đáp: Được, và tôi gặp khá nhiều. Kiểm thử thủ công là cửa vào dễ hơn so với lập trình. Bạn nên tự test thử vài trang web hay ứng dụng thật, viết bug report cẩn thận rồi đưa vào hồ sơ, nhà tuyển dụng thường muốn thấy cách bạn nghĩ hơn là bằng cấp.
Hỏi: AI viết test case thay người thì nghề này còn không?
Đáp: Các công cụ AI đã giúp viết nháp test case và script khá nhanh, nhóm tôi kể ở trên cũng dùng. Nhưng việc quyết định nên test cái gì, rủi ro nằm ở đâu, lỗi nào đáng chặn phát hành thì vẫn cần người hiểu sản phẩm. Theo tôi, người chỉ biết bấm theo kịch bản có sẵn sẽ khó hơn, còn người hiểu nghiệp vụ và biết tự động hóa thì vẫn có chỗ.