Phan Anh Tú · ghi chép từ dự án
Chín giờ sáng thứ hai, phòng họp nhỏ ở tầng ba. Phía khách hàng có ba người: trưởng phòng kế toán, một chị phụ trách kho và anh IT nội bộ. Phía chúng tôi chỉ có một người cầm laptop và một tập giấy A4 in sẵn sơ đồ quy trình nhập hàng. Người đó là business analyst của dự án. Suốt hai tiếng, cô ấy gần như không nói về công nghệ. Cô hỏi về phiếu nhập, về chuyện ai ký duyệt khi hàng về thiếu, về cái file Excel mà chị kho vẫn mở song song “cho chắc”.
Tôi làm nghề phần mềm đủ lâu để thấy rằng phần lớn dự án hỏng không phải vì code dở. Nó hỏng vì đội làm ra đúng cái được mô tả, trong khi cái được mô tả lại sai. Người làm business analyst trong IT đứng đúng chỗ dễ sai nhất đó.
Họ không viết code, nhưng code nào cũng đi qua tay họ
Nói gọn, business analyst (chuyên viên phân tích nghiệp vụ) là người biến mong muốn của khách hàng thành yêu cầu mà đội kỹ thuật làm được. Nghe đơn giản. Thực tế là khách hàng hiếm khi biết mình muốn gì ở mức đủ chi tiết. Họ nói “cần báo cáo tồn kho”, nhưng tồn kho theo ngày hay theo lô, có tính hàng đang đi đường không, ai được xem số liệu của chi nhánh khác. Mỗi câu hỏi như vậy là một nhánh logic mà nếu bỏ sót thì dev sẽ phải đoán.
Sau buổi họp sáng hôm đó, cô BA ngồi lại gần hết buổi chiều để viết. Đầu ra là vài trang trên Confluence, một sơ đồ BPMN vẽ bằng draw.io và khoảng hai chục user story đưa lên Jira, mỗi cái có phần tiêu chí nghiệm thu (acceptance criteria) ghi rõ trường hợp nào thì đạt. Đến buổi sprint planning hôm sau, đội dev hỏi dồn dập. Có câu cô trả lời ngay, có câu cô ghi lại để hỏi khách.
Ở phòng họp: câu BA hỏi nhiều nhất không phải “anh chị muốn gì” mà là “nếu chuyện này không diễn ra như bình thường thì sao”. Ngoại lệ mới là chỗ tốn công. Luồng chuẩn thì ai cũng tả được.
Ngoài việc viết tài liệu, BA còn đi theo sản phẩm tới cuối. Khi tester báo lỗi mà không rõ đó là lỗi hay là đúng yêu cầu, người ta gọi BA. Khi khách muốn đổi một tính năng giữa chừng, BA là người ngồi tính xem cái đổi đó kéo theo những gì. Đến buổi demo, BA thường là người dẫn khách đi qua từng màn hình, vì họ biết khách sẽ hỏi gì.
Ranh giới với PM và PO khá mờ, và chỗ mờ đó gây không ít va chạm
Ở công ty nhỏ, một người có thể kiêm cả ba vai. Ở công ty outsource lớn, BA thường làm việc với khách nước ngoài qua tài liệu và các cuộc gọi buổi tối. Ở công ty làm sản phẩm, vai trò này nhiều khi bị gộp vào product owner. Tôi thấy người mới vào nghề hay lúng túng vì không biết đâu là việc của mình, nên đã thử tách ra như sau, theo những gì tôi quan sát được ở các đội tôi từng làm cùng.
| Vai trò | Câu hỏi họ hay trả lời | Thứ họ thường cầm trong tay |
|---|---|---|
| Business Analyst | Hệ thống phải làm gì, trong trường hợp nào | Tài liệu yêu cầu, user story, sơ đồ quy trình |
| Product Owner | Làm cái gì trước, cái gì để sau | Product backlog và thứ tự ưu tiên |
| Project Manager | Bao giờ xong, tốn bao nhiêu người | Kế hoạch, tiến độ, rủi ro, ngân sách |
| Tech Lead | Làm bằng cách nào | Kiến trúc, quyết định kỹ thuật |
Bảng này chỉ đúng ở mức tương đối. Va chạm hay gặp nhất là giữa BA và tech lead: BA viết yêu cầu theo kiểu đã ngầm chọn sẵn cách làm, tech lead thấy bị lấn sân. Một BA có kinh nghiệm sẽ viết “người dùng cần biết đơn hàng bị trễ trong vòng mười lăm phút”, chứ không viết “gửi push notification qua Firebase”.
Người làm BA giỏi mà tôi biết đều là người hỏi lại rất lì
Kỹ năng hay được nhắc là giao tiếp, tư duy logic, viết tài liệu. Đúng, nhưng chung chung quá. Cụ thể hơn, tôi để ý những BA được đội dev quý thường có vài thói quen giống nhau. Họ không ngại hỏi lại một điều tới lần thứ ba nếu câu trả lời vẫn còn mơ hồ. Họ ghi biên bản ngay trong cuộc họp rồi gửi lại cho khách xác nhận trong ngày. Họ biết đọc SQL đủ để tự truy vấn dữ liệu kiểm tra một giả định, thay vì nhờ dev.
“Khách hàng nói ‘như cũ’ là câu nguy hiểm nhất. Cũ là cũ thế nào?”
Câu trên là của một BA từng làm cùng tôi, nói lúc cả đội đang sửa lại một module vì hiểu sai chữ “như cũ”. Về công cụ, ngoài bộ Jira và Confluence quen thuộc, nhiều người dùng Figma hoặc Balsamiq để vẽ wireframe nhanh khi chữ không đủ diễn tả. UML thì tùy dự án, có nơi bắt buộc use case diagram, có nơi chẳng ai đọc.
Về nền tảng học, tôi gặp BA xuất thân từ đủ ngành: kế toán, quản trị kinh doanh, ngôn ngữ Anh, cả dev chuyển sang. Người từ kế toán thường làm rất ổn ở các dự án ERP vì họ hiểu bút toán. Người từ dev thì nói chuyện với đội kỹ thuật dễ hơn nhưng đôi khi sa đà vào chi tiết kỹ thuật quá sớm. Không có xuất phát điểm nào là lợi tuyệt đối. Nếu bạn đang cân nhắc giữa BA và các hướng khác trong ngành, có thể xem thêm bài về con đường phát triển trong nghề để thấy BA nằm ở đâu trong bức tranh chung của dân phần mềm.
Chứng chỉ thì có bộ của IIBA (International Institute of Business Analysis) gồm ECBA cho người mới, CCBA và CBAP cho người đã có số năm kinh nghiệm nhất định. Tôi thấy nhà tuyển dụng trong nước ít khi bắt buộc, nhưng với các dự án làm cho khách nước ngoài thì có chứng chỉ giúp hồ sơ dễ lọt mắt hơn. Học để lấy khung tư duy thì đáng, học để trang trí CV thì không cần vội.
Đi lên từ BA thì đi đâu
Con đường tôi thấy phổ biến là từ junior BA lên senior, rồi rẽ sang một trong mấy hướng. Có người thành product owner hoặc product manager, vì họ đã quen nghĩ về giá trị sản phẩm. Có người đi sâu vào một mảng nghiệp vụ như ngân hàng, bảo hiểm, logistics và trở thành người mà khách hàng gọi thẳng khi có vấn đề lớn. Một số khác chuyển sang làm presales, viết đề xuất giải pháp cho các gói thầu.
Thu nhập của BA dao động khá rộng, phụ thuộc vào việc làm cho khách trong nước hay nước ngoài, mức tiếng Anh và độ sâu nghiệp vụ. Một BA hiểu sâu về core banking thường được trả khác hẳn một BA làm website giới thiệu doanh nghiệp, dù cùng số năm kinh nghiệm.
Mấy câu người mới hay hỏi tôi
Hỏi: Không biết code có làm BA được không?
Đáp: Được. Nhưng bạn nên hiểu cách một hệ thống web vận hành ở mức cơ bản: client, server, database, API là gì. Không cần viết được, chỉ cần đủ để không hứa với khách những thứ không làm nổi.
Hỏi: Tiếng Anh cần tới mức nào?
Đáp: Với dự án trong nước, đọc hiểu tài liệu là đủ để bắt đầu. Với dự án outsource, bạn sẽ phải viết tài liệu và họp bằng tiếng Anh hằng tuần, nên kỹ năng viết rõ ràng quan trọng hơn phát âm hay.
Hỏi: Nên bắt đầu từ đâu nếu đang làm ngành khác?
Đáp: Thử lấy chính quy trình ở chỗ bạn đang làm, vẽ lại thành sơ đồ, viết vài user story cho một phần mềm tưởng tượng giải quyết nó. Đem bộ tài liệu đó đi phỏng vấn thực tập BA, nó nói nhiều hơn một tấm chứng chỉ.
Buổi họp tầng ba hôm đó kết thúc lúc mười một giờ. Cái file Excel “cho chắc” của chị kho, sau ba tháng, vẫn còn được mở. Cô BA bảo đó là dấu hiệu hệ thống mới chưa giải quyết hết, và ghi nó vào danh sách việc của đợt sau.