Phan Anh Tú · người hướng dẫn thực tập
Mỗi đợt thực tập, tôi nhận vài hồ sơ ghi kinh nghiệm bằng một dãy chữ dài: HTML, CSS, JavaScript, React, Node.js, MongoDB, Docker, AWS. Rồi tới buổi phỏng vấn, tôi hỏi một câu đơn giản về vòng lặp hay về cách trình duyệt gửi một request lên server, và nhiều bạn khựng lại. Không phải các bạn lười. Các bạn học theo những lộ trình dài như thực đơn nhà hàng, mỗi món nếm một miếng.
Bài này không phải lộ trình chuẩn. Đó là cách học mà tôi thấy các bạn thực tập trụ lại được ở đội thường đã đi qua, dù mỗi người đi một kiểu.
Ba tháng đầu, chọn một ngôn ngữ rồi đừng đổi
Câu hỏi tôi nghe nhiều nhất là nên học Python hay JavaScript hay Java trước. Câu trả lời thật là cái nào cũng được, miễn đừng nhảy qua lại. Python cú pháp gọn, hợp để làm quen tư duy. JavaScript cho bạn thấy kết quả ngay trên trình duyệt. Java chặt chẽ hơn và còn rất phổ biến ở các hệ thống doanh nghiệp, ngân hàng.
Trong giai đoạn này, thứ cần thuộc không phải framework mà là biến, kiểu dữ liệu, điều kiện, vòng lặp, hàm, mảng và đối tượng. Song song, học Git từ tuần đầu tiên, đẩy mọi bài tập lên GitHub dù nó xấu đến đâu. Tôi từng mở GitHub của một bạn ứng viên và thấy lịch sử commit đều đặn suốt năm tháng, từ bài in tam giác sao tới một ứng dụng quản lý chi tiêu nhỏ. Không có gì ấn tượng về kỹ thuật, nhưng nó cho thấy một người kiên trì.
“Đừng học thêm khóa thứ tư khi bạn chưa tự viết xong một thứ gì không có video hướng dẫn.”
Bẫy lớn nhất của giai đoạn này có tên hẳn hoi: tutorial hell. Bạn xem video, gõ theo, chạy được, thấy mình hiểu. Rồi tắt video đi, mở file trắng, không biết bắt đầu từ đâu. Cách thoát mà tôi thấy có tác dụng là sau mỗi bài học, tự làm lại một biến thể không có hướng dẫn: video làm ứng dụng ghi chú thì bạn làm danh sách mua sắm.
Đến lúc chọn một hướng đi
Sau khi nắm được nền, khoảng tháng thứ tư trở đi, bạn nên chọn một nhánh để đào sâu. Tôi tóm tắt bằng cái bảng dưới đây, đúng với mặt bằng chung tôi thấy ở các đội trong nước, chứ không phải quy chuẩn gì.
| Hướng | Học tiếp gì | Dự án thử nên làm |
|---|---|---|
| Frontend | HTML, CSS, JavaScript sâu hơn, rồi React hoặc Vue | Trang thương mại nhỏ gọi API công khai, có lọc và phân trang |
| Backend | SQL, REST API, một framework như Spring Boot, Express, Django | API quản lý đặt lịch có đăng nhập và phân quyền |
| Mobile | Kotlin cho Android, Swift cho iOS, hoặc Flutter | Ứng dụng ghi chú có lưu offline và đồng bộ |
| Kiểm thử | Viết test case, Postman, Selenium hoặc Playwright | Bộ test tự động cho một trang web có sẵn |
Đừng sợ chọn sai. Tôi biết khá nhiều người bắt đầu ở frontend rồi chuyển sang backend sau hai năm, hoặc ngược lại. Phần nền đã học không mất đi. Nếu còn phân vân giữa các nhánh, đọc thêm phần định hướng nghề lập trình sẽ giúp bạn thấy mỗi vị trí làm gì mỗi ngày trước khi bỏ thời gian vào.
Những thứ đi kèm mà khóa học hay bỏ qua
Dù chọn nhánh nào, có vài thứ bạn sẽ đụng tới ngay khi đi làm. Dòng lệnh terminal ở mức cơ bản: di chuyển thư mục, xem log, chạy script. HTTP: mã trạng thái 200, 404, 500 nghĩa là gì, header là gì. Đọc tài liệu chính thức thay vì chỉ tìm video. Mấy thứ này không cần học thành khóa riêng, chỉ cần không né khi gặp.
Một dự án làm đến nơi hơn năm dự án dừng ở bản demo
Các bạn thực tập trụ được ở đội tôi gần như ai cũng có một dự án làm thật lâu. Không phải dự án to, mà là dự án được hoàn thiện: có README ghi cách chạy, có xử lý lỗi khi nhập sai, được triển khai lên một chỗ nào đó để người khác bấm vào xem, và có lịch sử commit cho thấy nó được sửa dần qua nhiều tuần.
Một bạn từng mang tới buổi phỏng vấn ứng dụng đặt sân cầu lông cho nhóm bạn của mình. Ứng dụng đơn giản, giao diện bình thường. Nhưng khi tôi hỏi “nếu hai người cùng đặt một khung giờ thì sao”, bạn ấy kể đã gặp đúng lỗi đó khi nhóm dùng thật, và đã sửa bằng transaction trong database. Câu trả lời đó nặng ký hơn mọi dòng chữ trong CV.
Mấy câu tôi hay được hỏi ở buổi hướng dẫn
Hỏi: Học bao lâu thì đi xin thực tập được?
Đáp: Tùy thời gian bạn bỏ ra mỗi ngày. Tôi thấy người học đều đặn vài tiếng mỗi ngày thường đủ nền để xin thực tập sau khoảng sáu đến chín tháng, nhưng có người nhanh hơn, có người lâu hơn. Đừng đợi đến lúc thấy mình sẵn sàng, vì cảm giác đó hiếm khi tới.
Hỏi: Không có bằng đại học CNTT thì sao?
Đáp: Nhiều công ty vẫn nhận, nhất là các nơi làm sản phẩm hoặc startup, nếu bạn có dự án chứng minh được. Một số tập đoàn hay công ty outsource lớn thì lọc hồ sơ theo bằng cấp khá chặt ở vòng đầu. Vì vậy hãy nộp rộng, đừng chỉ nhắm một kiểu công ty.
Cuối mỗi đợt thực tập, tôi hay hỏi các bạn một câu: nếu được học lại từ đầu, bạn sẽ bỏ cái gì. Câu trả lời lặp lại nhiều nhất là “bỏ bớt khóa học, làm dự án sớm hơn”.