Kỹ năng cần có của lập trình viên mà tôi thấy rõ nhất khi ngồi cạnh họ

Phan Anh Tú · trưởng nhóm phát triển

Có một bạn junior mới vào đội tôi năm ngoái, bài test đầu vào làm rất đẹp. Tuần đầu tiên bạn ấy được giao sửa một lỗi nhỏ ở màn hình thanh toán: nút “Xác nhận” bấm hai lần thì tạo hai đơn. Lỗi này một người quen hệ thống sửa trong nửa buổi. Bạn ấy mất bốn ngày. Không phải vì không biết code, mà vì không biết bắt đầu đọc một codebase mấy trăm nghìn dòng từ đâu, và ngại hỏi.

Tôi kể chuyện đó vì khi người ta liệt kê kỹ năng cần có của lập trình viên, danh sách thường bắt đầu bằng ngôn ngữ và framework. Những thứ ấy cần, nhưng nó chỉ là vé vào cửa. Phần còn lại, thứ quyết định một người có trụ được ở đội hay không, thường ít được viết ra.

Biết một ngôn ngữ thì dễ, biết đọc code người khác mới khó

Tin tuyển dụng nào cũng ghi Java, C#, Python, JavaScript hay Go, kèm vài framework như Spring Boot, .NET, React. Cái đó bạn học được từ khóa học và tài liệu. Nhưng ở công ty, phần lớn thời gian bạn không viết code mới. Bạn đọc code có sẵn, thường do người đã nghỉ việc viết, không có comment, đặt tên biến kiểu data2, tmpList.

Tôi để ý những người đọc code nhanh thường làm vài việc giống nhau. Họ không đọc từ đầu file xuống cuối. Họ tìm điểm vào, ví dụ một API endpoint hay một sự kiện bấm nút, rồi lần theo luồng dữ liệu. Họ dùng tính năng “Go to definition” và “Find all references” của IDE liên tục. Họ chạy thử với debugger, đặt breakpoint để xem giá trị thật thay vì đoán. Và họ dùng git blame để biết dòng code đó ai viết, vào lúc nào, kèm commit message gì, vì nhiều khi lý do của một đoạn code kỳ quặc nằm ngay trong commit ba năm trước.

Nền tảng cơ bản vẫn quay lại cắn bạn

Cấu trúc dữ liệu và giải thuật hay bị coi là thứ chỉ để đi phỏng vấn. Không hẳn. Tôi từng thấy một màn hình báo cáo chạy mất gần một phút chỉ vì ai đó lồng hai vòng lặp tìm kiếm trong danh sách vài chục nghìn phần tử, thay vì dùng một HashMap. Không cần thuộc lòng thuật toán sắp xếp, nhưng cần có cảm giác về độ phức tạp, để khi thấy vòng lặp lồng nhau thì tự thấy gợn.

Cơ sở dữ liệu cũng vậy. Biết viết SELECT thì ai cũng biết. Biết đọc execution plan, hiểu khi nào index được dùng và khi nào không, biết thế nào là N+1 query khi dùng ORM, mấy thứ đó tách người viết được tính năng ra khỏi người viết được tính năng chạy nổi khi dữ liệu lớn.

Debug là một kỹ năng riêng, không phải phần thưởng của sự may mắn

Quan sát lâu, tôi thấy người mới và người có kinh nghiệm khác nhau rõ nhất ở cách xử lý lỗi. Người mới thường sửa theo kiểu thử: đổi chỗ này, chạy lại, chưa được thì đổi chỗ khác. Người có kinh nghiệm dừng lại trước, cố tái hiện lỗi cho ổn định, rồi chia đôi phạm vi nghi ngờ cho tới khi khoanh được chỗ hỏng.

Từ bàn làm việc: một anh senior trong đội có thói quen viết ra giấy giả thuyết trước khi sửa: “Tôi nghĩ lỗi do cache chưa xóa, nếu đúng thì xóa cache sẽ hết”. Sai thì gạch đi, viết giả thuyết tiếp. Trông chậm, nhưng anh ấy hiếm khi sửa một lỗi mà tạo ra lỗi khác.

Đọc log cũng thuộc nhóm này. Một stack trace dài hai trang, người mới thấy hoảng, người quen thì kéo xuống tìm dòng “Caused by” đầu tiên thuộc package của dự án mình. Với hệ thống chạy trên server, biết dùng Kibana, Grafana hay chỉ đơn giản là grep trong file log để lọc theo request ID là việc phải làm hằng tuần.

Người ngoài nghề hay hình dung lập trình viên ngồi gõ code liên tục. Thực tế, một ngày của đa số người trong đội tôi chia ra khá vụn: đọc ticket, hỏi lại BA, tìm hiểu lỗi, review code của người khác, rồi mới tới phần viết. Nếu bạn muốn nhìn rộng hơn xem nghề lập trình gồm những gì trước khi chọn kỹ năng để luyện, hãy để ý rằng phần gõ code mới chỉ là một lát trong cái bánh đó. Debug và đọc hiểu mới là lát dày nhất.

Git và những thói quen nhỏ người khác nhìn vào là biết

Ai cũng biết git commit và git push. Ít người để ý rằng đồng nghiệp đánh giá mình qua những chi tiết rất nhỏ trong Git. Commit message ghi “fix” hay “update” thì người review chẳng biết bạn đã làm gì. Một pull request thay đổi ba mươi file cho một tính năng nhỏ thì không ai muốn review. Rebase sai rồi force push lên nhánh chung thì cả đội mất buổi chiều.

Những người được đội tin tưởng thường chia nhỏ thay đổi, mỗi pull request làm một việc, có mô tả ngắn về lý do và cách kiểm tra. Họ tự chạy test trước khi đẩy lên, không phó mặc cho CI. Họ đọc lại diff của chính mình một lượt trước khi bấm tạo PR, và thường tự bắt được vài dòng log debug còn sót.

Viết test không phải để cho đủ chỉ tiêu

Nhiều đội đặt ngưỡng code coverage, và tôi đã thấy người viết test chỉ để vượt ngưỡng: gọi hàm nhưng không kiểm tra gì. Kỹ năng thật là biết viết test bắt được lỗi, nhất là ở các trường hợp biên như danh sách rỗng, giá trị null, ngày cuối tháng, múi giờ. Lỗi nút “Xác nhận” của bạn junior ở đầu bài, cuối cùng được chặn bằng một test mô phỏng hai request đến cùng lúc.

Phần “mềm” thì không mềm chút nào

Tôi không thích chữ kỹ năng mềm vì nó làm người ta nghĩ đó là phần phụ. Trong thực tế, nhiều lập trình viên giỏi kỹ thuật bị chững lại vì đúng những thứ này.

Em không sợ bị hỏi ngu. Em sợ hỏi rồi mà vẫn không hiểu, rồi phải hỏi lại lần nữa.

Câu đó là của bạn junior kia, nói sau tuần đầu. Biết hỏi là một kỹ năng. Câu hỏi tốt thường có ba phần: mình đang làm gì, mình đã thử những gì, mình kẹt ở đâu. Hỏi như vậy thì người được hỏi trả lời trong hai phút. Hỏi “anh ơi cái này lỗi” thì mất hai mươi phút chỉ để hiểu bối cảnh. Có đội còn có quy tắc ngầm: tự mò ba mươi phút, chưa ra thì hỏi. Lâu hơn thì phí thời gian của chính mình, sớm hơn thì chưa đủ hiểu vấn đề.

Ước lượng thời gian là thứ thứ hai. Khi tech lead hỏi “cái này mấy ngày”, câu trả lời “khoảng hai ngày” mà thực tế mất sáu ngày sẽ làm hỏng cả kế hoạch sprint. Người có kinh nghiệm thường trả lời kèm điều kiện: hai ngày nếu API bên kia đã sẵn, thêm một ngày nếu phải sửa cả phần phân quyền. Và khi thấy sắp trễ, họ báo sớm chứ không đợi tới buổi daily cuối cùng.

Tiếng Anh tôi xếp vào đây luôn, dù nó là kỹ năng nền. Tài liệu chính thức của hầu hết công nghệ viết bằng tiếng Anh, câu trả lời trên Stack Overflow hay GitHub Issues cũng vậy. Không cần nói hay, nhưng đọc nhanh và viết được một mô tả lỗi rõ ràng là đủ khác biệt. Phần đọc và viết chiếm thời gian trong ngày nhiều hơn người ngoài tưởng.

Còn AI thì sao

Năm nay gần như ai trong đội cũng dùng công cụ sinh code, GitHub Copilot hay các trợ lý chat tương tự. Tôi thấy nó làm thay đổi trọng tâm kỹ năng chứ không xóa bỏ chúng. Gõ code nhanh không còn là lợi thế lớn. Đọc hiểu và kiểm tra đoạn code do máy đề xuất thì quan trọng hơn trước, vì máy viết ra code trông rất hợp lý nhưng sai ở chỗ tinh vi: dùng một hàm đã bị deprecate, bỏ qua kiểm tra quyền, xử lý sai múi giờ.

Bạn junior ở đầu bài giờ đã qua một năm. Tuần trước bạn ấy review pull request của một người mới hơn và để lại comment hỏi vì sao không có test cho trường hợp danh sách rỗng. Tôi đọc comment đó và nghĩ, đấy mới là lúc một người thật sự có nghề.

Tôi không có một danh sách đầy đủ, và cũng không tin có ai có. Nhưng nếu phải chọn chỗ để luyện trước, tôi sẽ chọn đọc code của dự án mã nguồn mở mình đang dùng, sửa thử một issue nhỏ có nhãn “good first issue”, và để ý xem người duy trì dự án review mình thế nào. Ở đó có gần đủ mọi thứ kể trên, chỉ là không ai chấm điểm.